banner
شهریور ۱۵, ۱۳۹۶

بیماری سلیاک در دوران بارداری

بیماری سلیاک در دوران بارداری

همان‌طور که در هر حاملگی خطراتی وجود دارد، اقدامات پیشگیرانه‌ای نیز وجود دارد که مادران می‌توانند به منظور بهبود سلامت خود و جنین انجام دهند. بیماری سلیاک یک بیماری خود ایمنی است که در واقع به بدن آسیب می‌رساند. در بیماری سلیاک مصرف گلوتن، پروتئینی که در بسیاری از دانه‌ها یافت می‌شود، موجب پاسخ ایمنی و باعث آسیب به روده‌ی کوچک می‌شود. بیماری سلیاک باعث می‌شود تا بدن مادر به اندازه کافی ‌ویتامین‌ها و مواد معدنی را جذب نکند. در نتیجه جنین نیز این مواد را به اندازه کافی دریافت نمی‌کند. کارشناسان همچنین تصور می‌کنند که برخی از آنتی‌بادی‌های مربوط به بیماری سلیاک ممکن است به جفت و یا به شیوه‌های دیگر به بدن مادر آسیب برسانند. زنان مبتلا به بیماری سلیاک از عوارض بارداری و مشکلات ناشی از آن دو تا چهار برابر زنان دیگر رنج می‌برند. با این وجود ممکن است رژیم غذایی فاقد گلوتن در دوران بارداری به کاهش برخی از این مشکلات کمک کند.
علایم بیماری سلیاک در بارداری شامل درد شکم، تورم و نفخ، اسهال،کاهش وزن و حتی خستگی است. نشانه‌های کمتر اختصاصی آن تحریک‌پذیری، درد مفاصل و بثورات پوستی است. این بیماری در زنان باردار با کمک آزمایش خون بررسی آنتی‌بادی ضد گلوتن یا آندوسکوپی شناسایی می‌شود.
بیماری سلیاک می‌تواند باعث کمبود روی، سلنیوم و اسید فولیک شود که ترکیبات مهم در بارداری هستند. بسته به ارزیابی فردی و رژیم غذایی ممکن است، مکمل‌های کلسیم، آهن و ویتامین B12 مورد نیاز باشد. بهترین استفاده از ویتامین‌ها و مواد معدنی از مواد غذایی مصرفی است، ولی هنگام بارداری ممکن است نیاز به مصرف بعضی از مکمل‌ها نیز باشد. بنابراین برای تعیین مقدار مناسب باید با پزشک مشورت شود. در حالت ایده‌آل لازم است تا زنان قبل از اقدام به بارداری مصرف مکمل‌ها را شروع کنند. رژیم‌های غذایی بدون گلوتن معمولاً دارای سطح کمتری از  کلسیم، آهن، فیبر، اسید فولیک، روی، ویتامین دی و منیزیم است. در ادامه به رژیم غذایی و مکمل‌‌های ضروری در این دوران می‌پردازیم.

  • ⦁ فولات: فولات یک ویتامین مهم برای هر زنی به ویژه باردار یا در حال اقدام به بارداری است. لوبیا، عدس، اسفناج، مارچوبه، بادام زمینی، مرکبات، آووکادو، کلم بروکلی و سبریجات برگ سبز تیره از غذاهایی هستند که سطح فراوانی فولات دارند. اسیدفولیک جنین را از نقایصی محافظت می‌کند. وزارت بهداشت توصیه می‌کند که تمام زنان مصرف مکمل اسید فولیک را ۴۰۰ میکروگرم در روز به مدت سه ماه قبل از بارداری و سه ماه اول بارداری برای محافظت جنین در برابر نقص‌های لوله عصبی مانند اسپینا بیفیدا مصرف کنند. شواهدی وجود ندارد که نشان دهد افراد مبتلا به بیماری سلیاک بیشتر در معرض خطر این نقایص هستند. بنابراین توصیه‌های مصرف اسید فولیک در زنان مبتلا به بیماری سلیاک مشابه سایر افراد است. اگر میزان اسید فولیک بدن مادر قبل از باردای کم باشد، ممکن است نیاز به دوز بالاتری از اسید فولیک داشته باشد. مکمل اسید فولیک ممکن است علایم کمبود ویتامین B12 را پنهان کند، که در افراد مبتلا به بیماری سلیاک شایع‌تر‌ است. به همین سبب پیگیری و نظارت منظم در طول حاملگی در زنان مبتلا به بیماری سلیاک ضروری است.
  • ⦁ آهن: اسفناج، سیب ‌زمینی شیرین، نخود فرنگی، کلم بروکلی، سبزیجات برگ سبز تیره، گوشت گاو و گوشت بره همه منابع عالی آهن هستند. (گوشت ۲ تا ۳ برابر آهن بیشتری نسبت به میوه‌ها و سبزیجات دارد.) از طرفی دیگر کم خونی فقر آهن شایع‌ترین نشانه‌ی بیماری سلیاک است. زنان باردار می‌توانند با کمک پزشک خود میزان آهن لازم برای این دوران را تعیین و برآورد نمایند. آهن پروتئین‌های حیوانی مانند گوشت گاو، مرغ و بوقلمون نسبت به منابع گیاهی بهتر جذب می‌شود. ترکیب نمودن و مصرف غذاهای غنی از آهن با منبع خوبی از ویتامین C جذب آن را افزایش می‌دهد.
  • ⦁ اسیدهای چرب امگا ۳: ماهی قزل آلا، ماهی تن و ماهی ساردین همه منابع عالی اسیدهای چرب امگا ۳ هستند. ماهی مصرفی باید فاقد جیوه یا دارای درصد کمی از آن باشد.
  • ⦁ کلسیم، ویتامین D و منیزیم: کلسیم، ویتامین D و منیزیم برای استحکام استخوان‌ها مورد نیاز است. عدم تحمل لاکتوز و بیماری سلیاک در اغلب موارد هم زمان با هم  بوده و نیاز به یافتن منابع غیر کربنات کلسیم مانند نوشیدنی‌های تقویت شده با کلسیم، ماهی‌های کنسرو شده و سبزیجات برگ‌دار را افزایش می‌دهد.
  • ⦁ روی و مس: روی و مس دو ماده معدنی ضروری برای باروری زنان و مردان است. غذاهایی دارای روی فراوان شامل صدف، گوشت گاو، لوبیا، ماست، و آجیل است.

خطر بروز مشکلات تولید مثل در زنان مبتلا به بیماری سلیاک درمان نشده وجود دارد. زنان مبتلا به بیماری سلیاک تشخیص داده نشده یا درمان نشده در معرض خطر ابتلا به سقط جنین، ناباروری، عقب ماندگی رشد داخل رحمی و نوزادان با وزن کم هنگام تولد قرار دارند. همچنین اگر یک رژیم غذایی بدون گلوتن دنبال نشود، می‌تواند سبب افزایش خطر ابتلا به زایمان زودرس و افزایش احتمال سزارین شود. با این حال خطر ابتلا به عوارض بارداری زمانی که بیماری سلیاک با یک رژیم غذایی بدون گلوتن کنترل می‌شود، به طور قابل ملاحظه‌ای کاهش می‌یابد.

کم خونی شدید عارضه‌ای است که بیشترین شیوع را دارد و ۴۱ درصد از زنان مبتلا به سلیاک را تحت تأثیر قرار می دهد، در حالی که فقط به میزان ۲ درصد در افراد شاهد دیده می‌شود. تهدید به سقط در زنان مبتلا ۳۹ درصد و در زنان شاهد ۹ درصد بوده و جدا شدن زودرس جفت که سبب مرگ جنین در بسیاری از مواردی خواهد شد در بیش از ۱۸ درصد از زنان مبتلا به بیماری سلیاک رخ می‌دهد و شیوع آن در افراد شاهد یک درصد است. فشار خون حاملگی نیز در ۱۰ درصد از زنان مبتلا به بیماری سلیاک دیده شده است. محدودیت رشد داخل رحمی، وضعیتی که کودک نابالغ نمی‌تواند به میزان مناسب رشد کند، در بیش از ۶ درصد زنان سلیاک رخ داده است، اما در هیچ یک از زنان شاهد دیده نشده است. به نظر می‌رسد، میزان شیوع نوزادان مبتلا به کمبود وزن در زنان مبتلا به بیماری سلیاک نسبت به سایر زنان تقریباً شش برابر بیشتر است.
یک مطالعه نشان داده است که ۸۵ درصد از زنان مبتلا به بیماری سلیاک که پیش از بارداری تشخیص داده شده و تحت کنترل با رژیم غذایی خاص خود بودند، بیشتر از زنان فاقد بیماری در معرض مشکلات نیستند.
در یکی از مطالعات بزرگ انجام شده در کشور سوئد مشخص شده که میزان باروری بین بیماران سلیاک و افراد شاهد یکسان بوده است. اما دو سال قبل از تشخیص بیماری، یعنی زمانی که بیماری سلیاک به احتمال زیاد فعال اما بدون درمان بوده است، باروری در گروه بیماری سلیاک شدیداً کاهش یافته است. پدران مبتلا به بیماری سلیاک نیز به علت کیفیت اسپرم در معرض خطر ناباروری هستند. در مطالعه دیگری که بر روی ۹۷۰ زن انجام دادند، ۳۲۹ نفر مبتلا به بیماری سلیاک تأیید شده با بیوپسی بودند، نتایج نشان داد که زنان مبتلا به سلیاک بیشترین میزان سقط خود به خود را نسبت به افراد شاهد دارند. زنان مبتلا به بیماری سلیاک نیز میزان بالای زایمان زودرس را در مقایسه با افراد شاهد نشان دادند. طبق مطالعه جامع ایتالیایی در زمینه اختلالات روانی باروری در زنان مبتلا به سلیاک، عوارض بارداری در آنان بسیار زیاد است. در حدود ۶۵ درصد از زنان باردار مبتلا به سلیاک در مقایسه با ۳۱ درصد از زنان بدون سلیاک که به عنوان کنترل برای مطالعه مورد استفاده قرار گرفتند، حداقل یک اختلال حاملگی گزارش شده است. با این وجود، همه تحقیقات پزشکی میزان بالای این عوارض بارداری را در زنان مبتلا به سلیاک تشخیص یا درمان داده نشده نشان می‌دهد و مطالعات متعدد ارتباط کمی بین بیماری سلیاک و مشکلات حاملگی پیدا کرده است. از طرفی بیشتر عوارض بارداری مرتبط با بیماری سلیاک در زنان تشخیص داده می‌شود.
اگر مادر یا پدری مبتلا به بیماری سلیاک باشد با احتمال بیشتری نوزاد آنان نیز به بیماری سلیاک مبتلا می‌شود، زیرا بیماری سلیاک یک اختلال ژنتیکی است، بنابراین کودکان والدین مبتلا به بیماری سلیاک بیشتر در معرض ابتلا به این بیماری قرار دارند. با این حال، همه‌ی بچه‌های والدین که بیماری سلیاک دارند، ژن‌ این بیماری را حمل نمی‌کنند و از طرفی همه کسانی که ژن‌ها را حمل می‌کنند، این بیماری را توسعه نخواهند داد.
تغذیه با شیر مادر نیز هیچ اثر پیشگیرانه بر روی نوزادان و یا دخالت در ایجاد بیماری سلیاک ندارد. با این حال تغذیه با شیر مادر مزایای بسیاری برای مادر و نوزاد دارد و به شدت توصیه می‌شود.
هیچ دستورالعمل خاصی برای رژیم غذایی زنان باردار مبتلا به سلیاک وجود ندارد. با این حال رعایت رژیم غذایی سالم، متعادل و بدون گلوتن برای محافظت از خود و جنین ضروری است. در صورت احساس نگرانی مشاوره با یک کارشناس تغذیه به منظور ارزیابی و کنترل یک رژیم غذایی مطلوب و کافی می‌تواند مفید باشد. رژیم غذایی بدون گلوتن تنها راه برای درمان بیماری سلیاک است و هنگام حاملگی نیز تغییری نمی‌کند.