banner
شهریور ۱۶, ۱۳۹۶

تشخیص سوء‌جذب

تشخیص سوء‌جذب

هیچ آزمایش واحدی برای تشخیص قطعی سندرم سوء‌جذب و شناسایی علت اصلی آن وجود ندارد. به طور معمول یک متخصص در هنگام درخواست آزمایشات عوامل بسیاری از جمله نتایج معاینه فیزیکی، سابقه‌ی خانوادگی، تاریخ پزشکی، علایم و نشانه‌ها را در نظر خواهد گرفت. آزمایش‌ها معمولاً شامل یک مجموعه اولیه از آزمایشات کلی ارزیابی ارگان‌های بدن، سلول‌ها و هضم به دنبال بررسی علت اسهال مداوم فرد که یکی از شایع‌ترین نشانه‌های سوء‌جذب است و تست‌های پیگیری ویژه برای تشخیص یا رد بیماری‌هایی خاص و همچنین شناسایی کمبود و یا عوارض است. این آزمایشات سطح مواد مغذی خاصی مانند ویتامین B12، ویتامینD، فولات، آهن، کلسیم، کاروتن، فسفر، آلبومین و پروتئین را در خون فرد اندازه‌گیری می‌کند. کمبود یکی از این مواد مغذی لزوماً به این معنی ابتلا فرد به سندرم سوء‌جذب نیست. این مورد می‌تواند نشانه عدم مصرف کافی مواد مغذی باشد. سطوح نرمال این مواد مغذی نشان می‌دهد که مشکل سوء‌جذب وجود ندارد. اما جهت بررسی دقیق انجام چند آزمایش تشخیصی لازم خواهد بود که شامل آزمایش خون برای بررسی عواقب سوء‌جذب، تست مدفوع، آندوسکوپی، کنتراست اشعه ایکس و سایر آزمایشات بر اساس یافته‌ها است. آزمایشات آزمایشگاهی می‌تواند تشخیص را تأیید کند. تست‌های اولیه درخواستی برای تشخیص سوء‌جذب عبارت‌اند از:

  • شمارش کامل خون (CBC) : به منظور ارزیابی گلبول‌های قرمز برای تشخیص کم خونی ناشی از کمبود آهن یا ویتامین B12 یا کمبود فولات؛
  • پانل متابولیک جامع (CMP) : برای ارزیابی پروتئین و عملکرد اندام‌ها از جمله کبد و تشخیص عدم تعادل الکترولیت؛
  • پره آلبومین : به عنوان یک نشانگر برای جذب پروتئین استفاده می‌شود و نشان دهنده وضعیت کلی تغذیه‌ای است؛
  • میزان رسوب‌دهی اریتروسیت (ESR) : برای تشخیص التهاب در بدن که ممکن است ناشی از بیماری‌های التهابی روده باشد؛
  • چربی مدفوع : برای تشخیص کاهش توانایی هضم چربی( تست مدفوع می‌تواند چربی را در نمونه‌های مدفوع اندازه‌گیری کند. این آزمایش‌ها قابل اطمینان‌ترین تست تشخیصی است، زیرا چربی معمولاً در مدفوع فرد مبتلا به سندرم بدخیم بالا می‌رود )؛
  • کشت مدفوع : برای تشخیص عفونت باکتریایی؛
  • تست Clostridium difficile : برای تشخیص رشد بیش از حد باکتریایی به عنوان علت اسهال مداوم؛
  • آزمایش انگل: برای تشخیص انگل و علت اسهال مداوم؛
  • پاتوژنزهای دستگاه گوارش : آزمایش تشخیصی بر روی نمونه مدفوع برای بررسی هم‌زمان ویروس‌ها، باکتری‌ها و انگل‌ها، علل شایع عفونت‌های دستگاه گوارش و اسهال؛
  • هورمون تحریک کننده تیروئید (TSH) : برای تشخیص یا رد بیماری تیروئید؛

بر اساس نتایج آزمایش اولیه، علایم فرد و سوء‌ظن پزشک، آزمایش‌های پیگیری شامل یک یا چند مورد زیر درخواست خواهد شد که عبارت‌اند از:

  • آزمایش مدفوع برای تشخیص خونریزی در دستگاه گوارش؛
  • آزمایش سطوح ویتامین‌ها مانند ویتامین B12، ویتامین Dو ویتامین A برای تشخیص کمبود آن؛
  • زمان پروترومبین (PT) برای تشخیص کمبود ویتامین K؛
  • آزمایش مخصوص بیماری سلیاک برای تشخیص این بیماری؛
  • آزمایش‌های فیبروز کیستیک مانند آزمایش عرق، تریپسینوژن یا پانل جهش ژن CF برای تشخیص این بیماری؛
  • الاستاز مدفوع، تریپسین مدفوع و یا آزمایش خون برای آمیلاز، لیپاز برای ارزیابی عملکرد پانکراس؛
  • متیل مالونیک اسید (MMA) ؛
  • آزمایش تنفس هیدروژن برای تشخیص عدم تحمل لاکتوز و رشد بیش از اندازه باکتری در دستگاه گوارش ( آزمایش تنفس می‌تواند برای آزمایش عدم تحمل لاکتوز استفاده شود. اگر لاکتوز جذب نشود، به داخل روده وارد شده و باکتری‌های روده بزرگ لاکتوز را تجزیه می‌کنند و گاز هیدروژن تولید می‌کنند. تولید بیش از حد هیدروژن از روده به جریان خون و سپس به ریه‌های جذب می‌شود. اگر بعد از مصرف یک محصول حاوی لاکتوز، گاز هیدروژن در نفس وجود داشته باشید، ممکن است فرد دچار عدم تحمل لاکتوز باشد )؛
  • آزمون جذب زایلوز برای ارزیابی هضم کربوهیدرات؛
  • تست تحمل لاکتوز عمدتاً برای تشخیص کمبود آنزیم لاکتاز (عدم تحمل لاکتوز) ؛
  • بیوپسی روده در صورت شک به وجود سلول‌های غیرطبیعی در پوشش روده کوچک ( این آزمایش احتمالاً با استفاده از آندوسکوپی انجام می‌شود. لوله به داخل دهان وارد شده و از طریق مری و معده به روده کوچک ارسال می‌گردد و نمونه‌ای کوچک از سلول‌ها را می گیرد )؛

گاهی تست‌های تصویری برای بررسی دستگاه گوارش، کبد یا پانکراس لازم است و شامل:

  • سونوگرافی شکم؛
  • سی تی اسکن؛
  • آندوسکوپی؛
  • پانکراتوگرافی رتروگراد آندوسکوپی (ERCP) ؛

تست‌های تصویربرداری که تصاویری از سیستم گوارش تهیه می‌کند به دنبال مشکلات ساختاری در خواست می‌شود. به عنوان مثال سی تی اسکن به دنبال ضخیم شدن دیواره‌ی روده کوچک که می‌تواند نشانه‌ای از بیماری کرون باشد، انجام می‌شود.
در بیمار مبتلا به اسهال مزمن، کاهش وزن و کم‌خونی محتمل است و اتیولوژی آن گاهی واضح است .برای مثال، بیماران مبتلا به بیماری سلیاک می‌توانند اسهال مزمن و مادام العمر داشته باشند که با مصرف محصولات گلوتنی تشدید می‌شود. بیماران مبتلا به سیروز و سرطان پانکراس می‌توانند با زردی مواجه شوند. اسهال آبدار که طی ۳۰ الی ۹۰ دقیقه پس از مصرف کربوهیدرات اتفاق می‌افتد، نشان دهنده کمبود آنزیم است. اگر سوابق پزشکی بیمار، علت خاصی را نشان دهد، آزمایش‌ها باید با توجه به آن درخواست شود و اگر هیچ علتی به راحتی قابل مشاهده نباشد، آزمایش خون مانند CBC، شاخص‌هایRBC، فریتین، ویتامین B12، فولات، کلسیم، آلبومین، کلسترول وPT می‌تواند به عنوان ابزار غربالگری مورد استفاده قرار گیرد. آزمایش خون و سایر آزمایش‌های آزمایشگاهی می‌تواند برای تشخیص جذب ناقص مفید باشد.
سطوح کراتین خون برای غربالگری سوء جذب مفید است. کم بودن سطح کاروتن در خون نشانگر کمبود جذب ویتامین محلول در چربی یا کمبود رژیم غذایی است. سطح سرمی کاروتن در افراد مبتلا به ضعف چربی به طور کلی پایین است. سطوح ویتامین B12 و فولات نیز ممکن است برای غربالگری ضعیف استفاده شود. علل متعددی برای کمبود فولات و ویتامین B12 وجود دارد و از آنجا که کمبودها اغلب با یکدیگر همراه می شوند و باعث ایجاد نوع مشابهی از کم خونی می شوند، هر دو باید اندازه گیری شوند تا اطمینان حاصل شود که تشخیص درست باشد. در نوع خاصی از آنمی باید سطح سرمی فولات و B12 را سریعاً اندازه‌گیری نمود. کمبود فولات در اختلالات مخاطی انتهایی روده‌ی کوچک رایج است. سطوح پایین B12 می‌تواند در کم خونی، پانکراتیت مزمن، رشد بیش از حد باکتریایی و بیماری سرطانی به وجود آید. ترکیبی از سطوح پایین B12 و فولات بالا نشانگر رشد بیش از حد باکتریایی است، زیرا باکتری‌های روده‌ای از ویتامین B12 استفاده نموده و فولات را سنتز می‌کنند. نوع دیگری از کم خونی همراه با کمبود آهن ممکن است همراه با بیماری سلیاک رخ دهد. کم خونی ناشی از کمبود آهن می‌تواند ناشی از عدم جذب آهن در قسمت اول روده‌ی کوچک باشد. آلبومین یک شاخص کلی از وضعیت تغذیه است. آلبومین پایین می‌تواند به ضعف، کاهش سنتز در سیروز یا نابودی پروتئین منجر شود.
سطح کلسیم پایین ممکن است ناشی از جذب ویتامین D یا جذب کلسیم به اسیدهای چرب غیر جذب شده باشد.کمبود ویتامین K ناشی از کمبود جذب می‌تواند باعث اختلالات خونریزی شود. سطوح نرمال کاروتن، ویتامین B12، فولات، آهن، کلسیم، فسفر، آلبومین و پروتئین نشان می‌دهد که فرد مشکل اساسی ندارد.
برای تست جذب می توان از فاکتور دیگری در نمونه خون استفاده کرد. یک ماده خاص مصرف شده و سپس غلظت آن در خون برای اندازه‌گیری ظرفیت جذب بررسی می‌شود. در آزمایش معمولی مورد استفاده در تست D-xylose شکر خاصی به صورت خوراکی داده می‌شود و سپس ۲ ساعت بعد در خون اندازه‌گیری می‌گردد.
در صورت شک به اختلال در تولید آنزیم‌های گوارشی توسط پانکراس آزمایش‌های عملکرد پانکراس انجام می‌شود. با این حال، برخی از این تست‌ها پیچیده، وقت‌گیر و تهاجمی هستند. در یک آزمایش یک لوله از طریق دهان منتقل می‌شود و به روده کوچک جایی که مایعات روده‌ای حاوی ترشحات پانکراس قابل جمع آوری و اندازه‌گیری است، هدایت می‌شود. اخیراً پزشکان آزمایش‌های ساده‌تر و آسان‌تر انجام داده‌اند که میزان آنزیم‌های خاص پانکراس را در مدفوع اندازه‌گیری می‌کنند.
تست‌هایی غربالگری مناسبِ زمانی است که علایم مبهم هستند و علت آن آشکار نیست. تست‌های غربالگری پروتئین به ندرت مورد استفاده قرار می‌گیرند، زیرا اندازه‌گیری نیتروژن مدفوع دشوار است. اندازه‌گیری مستقیم چربی مدفوع از مجموعه‌ی مدفوع ۷۲ ساعته، آزمون استاندارد طلایی است و قابل اطمینان ترین روش برای تشخیص سوء‌جذب چربی است. با این حال، این آزمون به طور معمول فقط در چند مرکز در دسترس است. نمونه مدفوع با چشم و زیر میکروسکوپ بررسی می‌شود. قطعات محسوس غذا به این معنی است که غذا به سرعت از طریق روده عبور می‌کند. در یک فرد مبتلا به زردی همراه با مدفوع حاوی چربی بیش از حد نشان دهنده کاهش تولید یا ترشح صفرا است. گاهی اوقات انگل‌ها و یا تخم‌های آنها زیر میکروسکوپ دیده می‌شود، که نشان دهنده عفونت انگلی است. مدفوع برای یک دوره ۳ روزه که طی آن بیمار مصرف بیش از ۱۰۰ گرم چربی در روز دارد، جمع آوری می‌شود و سپس‌کل چربی در مدفوع اندازه ‌گیری می‌شود. چربی مدفوع بیشتر از هفت گرم در روز غیر طبیعی و نشانه ضعف بدنی بیمار است. اگر چربي مدفوع بیشتر از ۴۰ گرم در روز باشد، حاكي از نارسايي لوزالمعده يا بيماري مخاطي است. اما اين آزمون به تنهایی نمي‌‌تواند علت خاص سوء‌جذب را مشخص كند. از آن‌جایی که این تست کثیف، ناخوشایند و وقت‌گیر است، برای اکثر بیماران غیر قابل قبول و دشوار است.
رنگ‌آمیزی اسمير مدفوع یک آزمایش ساده و مستقیم برای بررسی چربی مدفوع است. استاتوکریت اسید آزمایشی است که بر روی یک نمونه مدفوع انجام می‌شود. اندازه‌گیری الاستاز و کیموتریپسین در مدفوع نیز می‌تواند به تشخیص علل مربوط به پانکراس و روده‌ی تحریک‌پذیر کمک کند. هر دو در نارسایی خارج از پانکراس کاهش می‌یابد، در حالی که هر دو در علل روده‌ای طبیعی هستند.
تست جذب d-xylose می‌تواند در مواردی که علت نامشخص است، درخواست شود. با این حال، در حال حاضر به دلیل ظهور تست‌های پیشرفته آندوسکوپی و تصویربرداری، به ندرت مورد استفاده قرار می‌گیرد. اگرچه می‌تواند به طور غیرمستقیم یکپارچگی مخاط روده را بررسی کند و به تخریب مخاط در بیماری پانکراس کمک کند، نتایج غیر طبیعی تست جذب دی گزیلوز مستلزم بررسی آندوسکوپی با بیوپسی مخاط است. در نتیجه بیوپسی روده‌ی کوچک جایگزین این آزمایش برای تشخیص بیماری مخاطی روده شده است. سندرم رشد بیش از اندازه باکتری می‌تواند نتایج غیر طبیعی را به دنبال داشته باشد، زیرا باکتری‌های روده‌ای متابولیزه کننده و در نتیجه باعث کاهش دی گزیلوز در دسترس برای جذب می‌شود.
آندوسکوپی بالایی با بیوپسی روده‌ی کوچک زمانی انجام می‌شود که شک به بیماری مخاطی روده‌ی کوچک وجود داشته باشد یا نتایج آزمون d-xylose در بیمار غیرطبیعی باشد. آندوسکوپی اجازه ارزیابی بصری مخاط روده‌ی کوچک و کمک به بیوپسی مستقیم در مناطق آسیب دیده را می‌دهد. آندوسکوپی کپسول ویدئو می‌تواند برای بررسی مناطق روده‌ی کوچک انتهایی که خارج از دسترس اندوسکوپ هستند، مورد استفاده قرار گیرد. ویژگی‌های بافت شناسی در بیوپسی روده‌ی کوچک می‌تواند بیماری خاص مخاط را تشخیص دهد.
تست نفس یکی دیگر از روش‌های تشخیص سوء‌جذب است و در اغلب موارد برای آزمایش عدم تحمل لاکتوز انجام می‌شود. لاکتوز خوراکی داده می‌شود و سپس تنفس فرد از نظر حضور گاز هیدروژن مورد بررسی قرار می‌گیرد. تست تنفس هیدروژن (H2)، هیدروژن خاج شده ناشی از تخریب کربوهیدرات توسط باکتری‌های را اندازه‌گیری می‌کند. اگر لاکتوز جذب نشود، باکتری‌های کولون باعث تولید گاز هیدروژنی می‌شوند که در تنفس فرد مشخص می‌شود. باکتری‌های روده‌ای کربوهیدراتهای غیر جذب شده در روده‌ی بزرگ را کاهش می‌دهند و هیدروژن اضافی را افزایش می‌دهند. تست‌های تنفسی ۱۴C-xylose و هیدروژن برای تشخیص سندرم رشد بیش از حد باکتریایی جایگزین شده است.
آزمایش شیلینگ کمبود ویتامین B12 را ارزیابی می‌کند. چهار مرحله آن تعیین می‌کند که کمبود آن ناشی از کم خونی، نارسایی مزمن لوزالمعده، رشد بیش از حد باکتری یا بیماری ایلئال است.

  • مرحله ۱: ۱ میکروگرم سیانوکوبالامین با رادیواکتیو به همراه ۱۰۰۰ میکروگرم غیر کوبالامین برای اشباع محل‌های اتصال کبدی به بیمار داده می‌شود. مجموعه‌ی ادرار ۲۴ ساعته تجزیه و تحلیل می‌شود. دفع ادرار کمتر از ۸ درصد از دوز خوراکی نشان دهنده غلظت جذب کوبالالین است.
  • مرحله ۲: اگر مرحله ۱ غير طبيعي باشد، آزمون با اضافه كردن عوامل دیگر تكرار مي‌شود. کم خونی مادرزادی زمانی وجود دارد که فاکتور درونی جذب شود.
  • مرحله ۳: مرحله ۳ پس از اضافه کردن آنزیم پانکراس انجام می‌شود. عادی سازی در این مرحله نشان دهنده عدم جذب کوبالالین به حالت دوم به علت نارسایی لوزالمعده است.
  • مرحله ۴: مرحله ۴ پس از درمان ضدباکتری با پوشش بی‌هوازی انجام می‌شود.

پس از تشخیص سوء‌جذب در بیمار آزمایش‌های دیگری برای بررسی علت آن مانند بیوپسی، آزمایشات تصویربرداری و تست عملکردی تومور مغزی درخواست می‌شود. آزمایش‌هایی مانند بیوپسی روده‌ی کوچک برای تشخیص برخی از بیماری‌های مربوط به مواد غذایی مورد استفاده قرار می‌گیرند. آزمایش‌‌های ویژه‌ای برای بررسی تصویر اندام‌های مانند پانکراس در بعضی موارد مفید است. بیوپسی ممکن است برای تشخیص ناهنجاری‌ها در پوشش روده‌ی کوچک مورد نیاز باشد. یک لوله قابل انعطاف مجهز به منبع نور و یک دوربین دارای چنگک از طریق دهان و روده کوچک عبور می‌کند و سپس نمونه بافتی تهیه می‌کند. آزمایش‌های تصویربرداری مانند آندوسکوپی کپسول ویدئویی، توموگرافی کامپیوتری یا اشعه باریم و دیگر آزمایش‌های تشخیصی (کشت باکتری‌های گوارشی، آزمایش‌های خاص خون یا آزمایش ‌ای تنفسی) نیز ممکن است انجام شود.
نظارت بر وضعیت سلامتی فرد در طول زمان اغلب شامل انجام آزمایشات آزمایشگاهی است. تست‌هایی که ممکن است انجام شود، عبارتند از:

  • آزمایش خون و ادرار؛
  • سی تی اسکن شکم؛
  • آزمایش تنفس هیدروژن؛
  • MRیا CT Enterography ؛
  • آزمایش شیلینگ برای بررسی کمبود ویتامین B12 ؛
  • بیوپسی روده‌ی کوچک؛
  • کشت مدفوع؛
  • آزمون چربی مدفوع؛
  • تصویربرداری اشعه ایکس روده‌ی کوچک یا سایر آزمایشات تصویربرداری؛