banner
شهریور ۱۹, ۱۳۹۶

علل سوء‌جذب

علل سوء‌جذب

اختلال سوءجذب علل متعددی دارد، برخی از اختلالات مانند بیماری سلیاک باعث جذب ناقص اکثر مواد مغذی، ویتامین‌ها و مواد معدنی می‌شوند و دیگر بیماری‌ها مانند اختلال پانکراس موجب جذب ناقص شدید و بیش از ۹۰ درصد از عملکرد طبیعی بدن خواهند شد. علل سوء‌جذب در سالمندان مانند جواني است، اما نارسايي لوزالمعده بدون علت آشکار وجود داشته و رشد بيش از حد روده بدون عوارض آناتوميک روده رخ مي‌دهد. عدم تحمل لاکتوز یک بیماری ژنتیکی مشخص است و بر بسیاری از افراد آفریقایی یا آسیایی تأثیر می‌گذارد. در بدن این افراد، آنزیمی که به هضم لاکتوز، شکر موجود در شیر کمک می‌کند وجود نداشته و منجر به نفخ و اسهال می‌شود. مقدار آنزیم با افزایش سن کاهش می‌یابد و بعضی از افراد اولین علایم را در سن ۲۰ سالگی متوجه می‌شوند. محصولات لبنی منبع مهمی از کلسیم هستند و باید در برنامه رژیم غذایی افراد مبتلا به عدم تحمل لاکتوز مورد توجه قرار گیرند. بیماری‌های مربوط به دوازدهه با عدم تحمل لاکتوز، تحمل ضعیف قند و کاهش جذب آهن و کلسیم همراه است و تقریباً تمام مواد مغذی معمولاً در سه تا پنج فوت اول روده جذب می‌شوند. جذب بیشتر مواد معدنی به ویژه آهن، کلسیم و روی و همچنین بیشترین ویتامین در قسمت فوقانی روده‌ی کوچک رخ می‌دهد. حذف بخش‌های پایین روده‌ی کوچک (ایلئوم) ممکن است از مداخله جراحی برای بیماری کرون ناشی شود. ایلئوم نقش مهمی در جذب نمک صفرا، مواد تولید شده توسط کبد برای کمک به هضم چربی دارد. همچنین در جذب ویتامین B12 مهم است. اگر نمک‌های صفراوی به درستی جذب نشوند، مقدار این مواد در صفرا کاهش می‌یابد و چربی‌ها و ویتامین‌های محلول در چربی نمی‌توانند جذب شوند. یک مشکل ناشی از رسیدن نمک صفرا به روده بزرگ ایجاد مقدار زیادی سیال و اسهال آبدار است. اگر بخش بزرگی از روده جراحی و حذف شود نیز انتقال سریع مواد مغذی از طریق روده باقی‌مانده اتفاق می‌افتد و باعث جذب ناقص می‌شود. بیماری‌های لوزالمعده می‌تواند باعث افزایش شدید جذب چربی‌ها و کربوهیدرات‌ها شود. علایم به شدت بیماری بستگی دارد، اما اسهال با مدفوع چرب و کم چرب معمول است و کاهش وزن می‌تواند شدید باشد. در شرایطی که صفراء ناکافی به روده برسد، چربی جذب نمی‌شود و دوباره اسهال و کاهش وزن رخ می‌دهد. ویتامین‌های جذب شده با چربی نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرند و کمبود ویتامین D می تواند رخ دهد. برخی علل سوء‌جذب که در ادامه به تفسیر آن‌ها خواهیم پرداخت، عبارت است از:

  • آسیب به روده ناشی از عفونت، التهاب، ضربه یا جراحی؛
  • استفاده طولانی مدت از آنتی‌بیوتیک‌ها؛
  • بیماری گوارشی مانند بیماری سلیاک، بیماری کرون، پانکراتیت مزمن یا فیبروز کیستیک؛
  • کمبود لاکتاز یا عدم تحمل لاکتوز؛
  • نقص‌های خاصی که مادرزادی هستند (در هنگام تولد) مانند نقص صفراوی (زمانی که مجاری    صفراوی به طور طبیعی رشد نمی‌کنند و مانع جریان صفرا از کبد می‌شود)؛
  • بیماری‌های کیسه صفرا، کبد و یا لوزالمعده؛
  • تغییر اسید صفراوی و ترشحات معیوب نمک‌های صفراوی به علت زردی کلستاتیک؛
  • گاسترکتومی و درمان جراحی برای چاقی؛
  • عدم وجود یا کم بودن آنزیم‌های گوارشی خاص؛
  • بیماری‌های انگلی؛
  • پرتودرمانی (ممکن است پوشش روده را آسیب برساند)؛
  • داروهای خاصی که آسیب زننده به پوشش روده؛
  • ویروس نقص ایمنی بدن؛

هر گونه نقص در عملکرد دستگاه گوارش (به عنوان مثال تولید نامناسب از نمک صفاقی توسط کبدیا آنزیم‌های گوارشی توسط پانکراس ‌یا سلول‌های پوشش روده یا آسیب به سلول‌های جذبی روده) می‌تواند از تجزیه مناسب مواد غذایی و جذب مقدار کافی مواد مغذی جلوگیری کند. یکی از علل عمده نفخ، پانکراتیت مزمن است (اغلب در ارتباط با سوء مصرف الکل است) که ممکن است با کاهش ترشح آنزیم‌های پانکراس، حذف مواد غذایی به ویژه چربی‌ها و پروتئین‌ها را افزایش دهد. آنزیم‌های تولید شده توسط پانکراس به جذب چربی‌ها و سایر مواد مغذی کمک می‌کند. کاهش این آنزیم‌ها باعث جذب چربی‌ها و مواد مغذی خاصی شده و مشکلات پانکراس ممکن است ناشی از  فیبروز کیستیک، عفونت یا تورم لوزالمعده، آسیب به پانکراس و جراحی برای حذف بخشی از لوزالمعده باشد. سیروز و کلستاز موجب کاهش سنتز صفراوی کبد و یا اختلال انتقال نمک صفرا به دوازدهه می‌شود که در نهایت موجب نارسایی جذب می‌گردد. عفونت‌های باکتریایی، ویروسی و انگلی (گاستروانتریت) همچنین ممکن است باعث آسیب به پرزهای روده شوند. عفونت‌های باکتریایی مزمن روده‌ی کوچک و بیماری دیورتیکولیت غیر معمول هستند. باکتری‌های روده‌ای از ویتامین B12و سایر مواد مغذی استفاده می‌کنند و یا با سیستم‌های آنزیمی مواجه شده و باعث آسیب مخاط می‌گردند.

تعدادی از بیماری‌ها وجود دارد که می‌تواند باعث اختلال در جذب و علایم مرتبط با آن شود که شامل محدود شدن یا عدم وجود مجاری صفراوی یا انسداد جریان صفراوی (کلستازی)، سرطان از جمله سرطان لوزالمعده، لنفوم، سرطان معده، بیماری سلیاک ( یک بیماری خودایمنی است که سبب آسیب به پوشش روده می‌شود. بیماری سلیاک معمولاً در دوران کودکی رخ می‌دهد، اما می‌تواند در سنین بزرگسالی نیز بروز کند. این اختلال به دلیل آلرژی به گلوتن در رژیم غذایی است که منجر به آتروفی می‌شود. این بیماری به طور قابل ملاحظه‌ای سطح موجود برای جذب را کاهش می‌دهد. رژیم غذایی که به طور مطلق بدون گلوتن است، می‌تواند روند را تغییر دهد.) ، فیبروز کیستیک ( یک بیماری ژنتیکی که بر لوزالمعده و انتقال آنزیم‌های پانکراس تا محل هضم تأثیر می‌گذارد )، آسیب به روده، اشعه درمانی، بیماری‌هایی که بر گردش خون تأثیر می‌گذارند مانند نارسایی احتقانی قلب، عدم تحمل غذایی مانند عدم تحمل لاکتوز و  ایدز باشد. هیپرتیروئیدیسم، عفونت دستگاه گوارش از جمله عفونت‌های ویروسی، باکتری و انگلی، بیماری التهابی روده (بیماری کرون و کولیت اولسراتیو)، اسکلرودرمی، جراحی برداشتن روده یا بای پس معده، سندرم زولینگر الیسون ( یک بیماری نادر است که باعث ایجاد تومور در پانکراس و یا روده می‌شود) از علل دیگر این اختلال هستند. شایعترین علل در انگلستان بیماری سلیاک، بیماری کرون و پانکراتیت مزمن است.

التهاب یا سایر اختلالات (بیماری کرون و آمیلوئیدوز) در غشای مخاطی مانع از جذب مواد مغذی از طریق دیواره‌ی روده می‌شود. جراحی برای حذف بخش‌های بیمار روده منجر به ایجاد مقدار ناکافی سطح جذبی می‌شود. این سندرم روده‌ی کوتاه نامیده می‌شود. با این شرایط، روده‌ی کوچک کوتاه می‌شود و باعث می‌شود تا روده نتواند مواد مغذی را جذب کند. ممکن است بیمار نقص مادرزادی داشته باشد یا  کوتاهی روده طی جراحی ایجاد شود. عفونت‌ها (از جمله عفونت حاد عفونی) و کرم یا سایر انگل‌ها هضم مناسب را مهار می‌کنند. برخی از عفونت‌ها منجر به رشد بیش از اندازه باکتری‌های روده شده که منجر به جذب ناقص می‌شود. افرادی که مبتلا به ایدز هستند، مستعد ابتلا به پوکی استخوان هستند، چرا که این بیماری در برابر عفونت‌های ثانویه آسیب می‌رساند و ممکن است باعث مشکلات گوارشی شوند. هر گونه انسداد سیستم لنفاوی که با لنفوم و سل رخ دهد در جذب مواد مغذی دخالت می‌کند. برخی از مشکلات قلبی عروقی منجر به نارسایی احتقانی (نارسایی احتقانی قلب و پریکاردیت) می‌شود. بعضی از داروها باعث اختلال در جذب بدنی می‌شوند. این داروها شامل تتراسایکلین، برخی از آنتی اسیدها، برخی از داروهای مورد استفاده برای درمان چاقی، کلستی‌آمینین (داروهای کاهش دهنده کلسترول)، نئومایسین (آنتی بیوتیک)، کلشیسین و برخی از ملین‌ها است.

سایر بیماری‌ها از جمله هیپرتیروئیدیسم،  کم‌کاری تیروئید، بیماری آدیسون، دیابت، هیپرپاراتیروئیدیسم،  هیپوپاراتیروئیدیسم، سندرم کارسینوئید، بیماری پوستی گسترده،  بیماری‌های کلاژن، اختلالات اشتها سبب نارسایی احتقانی می‌شوند. بیماری‌هایی مانند ایدز، آترزی صفراوی و بیماری سلیاک باعث پوکی استخوان می شود.

بسیاری از بیماری‌ها می توانند باعث جذب بیش از حد شوند. غالباً جذب بیش از حد باعث جذب قند، چربی، پروتئین یا ویتامین می‌شود و همچنین می‌تواند یک مشکل کلی با جذب مواد غذایی را شامل شود. مشکلات و یا آسیب به روده‌ی کوچک به مشکلات جذب مواد مغذی مهم منجر خواهد شد.

سابقه خانوادگی فیبروز کیستیک یا ضعف بدنی،  نوشیدن مقدار زیادی الکل، جراحی روده، استفاده از داروهای خاص، از جمله ملین یا روغن معدنی و  سفر به هند و سایر نقاط آسیای جنوب شرقی می‌تواند از عوامل خطر ابتلا به سوء‌جذب باشد.